نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

• فاطمه گل بابائی

دانشجوی دکتری رشته زبان و ادبیات فارسی دانشگاه علامه طباطبائی

چکیده

مفاهیم مطرح‌شده درحوزه‌های عرفان و روان‌شناسی به دلیل تمرکز مشترک برابعاد درونی و تجربیات ذهنی انسان از ظرفیت پژوهش‌های میان‌رشته‌ای برخوردار هستند.دراین میان،تعامل نظری و روش‌شناختی میان عرفان نظری اسلامی به‌عنوان حوزه‌‌ای معناگرا و روان‌شناسی به‌عنوان دانشی تجربی و کاربردی،فرصتی برای گسترش دامنه مطالعات هردو حوزه ایجاد می‌کند.پژوهش حاضر با مطالعه موردی بر آراء ابن‌عربی،نماینده برجسته عرفان نظری اسلامی و تطبیق آن با نظریات ژاک لکان،از نظریه‌پردازان حوزه روان‌شناسی در قرن بیستم میلادی،مبانی اندیشگانی هریک از این دو متفکر را درسایة مطالعات تطبیقی مورد بررسی آنالوژیک قرارداده است.این تحقیق نشان می‌دهد که تعاریف لکان از سه امر واقع، خیال و نماد با تفکر هستی‌شناسانة ابن‌عربی دارای مشابهت مفهومی و ساختاری است‌.واقع در نظام فکری لکان که در دیدگاه ابن‌عربی از آن با عنوان مطلق یاد میشود امری فراتر از زبان و بازنمایی بوده و از دسترس شناخت خارج است؛ ابن‌عربی مطلق را غیرقابل ادراک می‌داند و لکان نیز معنا را همواره در وضعیتی معلق می‌انگارد.در سطح خیال،هردو متفکر این ساحت را واسطه‌ای میان ساحت‌های واقع/مطلق و نماد/مظاهر معرفی می‌کنند.امر نمادین لکان نیز با‌ مفهوم مظاهر و آیات تجلی در اندیشه ابن‌عربی قابل انطباق است،چراکه هردو مفهوم،زنجیره‌ای بی‌پایان از دلالت‌ به امر واقع/مطلق را بدون امکان دستیابی به کنه آن،نمایندگی می‌کنند.ازاین رو،ضمن آنکه همگرایی موجود در مفاهیم یادشده را می‌توان دال بر ارتباط میان دو نظام فکری دانست،امکان همخوانی مقارنه‌ای دو متن از دو حوزه مختلف معرفتی و درک وجوه اشتراک آنها امری است همسو با اهداف مطالعات میان‌رشته‌ای که می‌تواند زمینه پژوهش‌های تکمیلی دیگر را در دو حوزه فراهم ‌آورد.

کلیدواژه‌ها

• ابن عربی
• ژاک لکان
• عرفان نظری
• روان‌شناسی

عنوان مقاله [English]

A comparative study of The Real, the Imaginary and the Symbolic in the thought of Lacan and Ibn Arabi

نویسنده [English]

• Fatemeh Golbabaee

Ph.D. Candidate in Persian language and literature, Allameh Tabataba'i university, Tehran. Iran.

چکیده [English]

Mysticism and psychology, both centered on the dynamics of inner human experience, offer substantial potential for interdisciplinary studies, as their shared conceptual foundations allow each field to extend and enrich its analytical scope. This study, through an analogical approach, examines selected ideas of Ibn Arabi, the most prominent figure of Islamic theoretical mysticism, and compares them with some specific components of Jacques Lacan’s theories, a major psychoanalytic theorist of the twentieth century. The analysis demonstrates that Lacan’s definitions of the Real, the Imaginary, and the Symbolic exhibit notable conceptual and structural affinities with Ibn Arabi’s perspectives. For both theorists, the Real refers to a dimension beyond language and outside the reach of direct cognition; Ibn Arabi conceives the absolute as ultimately unknowable, and Lacan likewise understands meaning as perpetually deferred and inaccessible in its fullness. Both thinkers also describe the Imaginary as an intermediate realm that mediates between reality and symbolic representation, and the Symbolic functions as a network of signification that constantly refers to further signifiers without ever reaching an ultimate essence. These convergences suggest a meaningful conceptual bridge between the two intellectual frameworks and open pathways for further interdisciplinary research at the intersection of mysticism and psychology.

کلیدواژه‌ها [English]

• Ibn Arabi
• Jacques Lacan
• Theoretical Mysticism
• Psychology