نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• توحید تیموری ¹
• مرتضی حسین زاده ²

¹ استادیار ادبیات انگلیسی، گروه زبان و ادبیات انگلیسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران

² استادیار فلسفه دانشگاه زنجان

چکیده

این پژوهش با هدف ارائه نظریه‌ای جامع درباره «زمان روایی» در ادبیات، بر پایه مبانی زمان‌شناسی ملاصدرا انجام شده است. در حالی که رویکردهای رایج در نظریه ادبی، زمان را عمدتاً به‌مثابه چارچوبی صوری یا مجموعه‌ای از تکنیک‌های روایی تحلیل می‌کنند، این مقاله با بهره‌گیری از مفاهیم بنیادین حکمت متعالیه ــ مانند «مقدار حرکت»، «اکنون سیّال»، «وحدت اتصالی و کثرت تجددی»، «حرکت جوهری» و تمایز سه‌گانه «زمان، دهر و سرمد» ــ فهمی هستی‌شناختی از زمان روایی ارائه می‌دهد. بر اساس این رویکرد، زمان روایی نه ظرفی بیرونی برای رویدادها، بلکه هویت و وجود تدریجی متن است که در تعامل میان متن و خواننده تحقق می‌یابد. زمان روایی به‌منزله «مقدار حرکت متن» دارای پیوستگی ارگانیک اجزا و در عین حال تجدد و تفرد هر لحظه است. مفهوم «حرکت جوهری» امکان تحلیل عمیق‌تری از تحول شخصیت‌ها فراهم می‌آورد و دگرگونی هویتی آنان را فراتر از تقسیم‌بندی‌های سطحی ایستا و پویا توضیح می‌دهد. «اکنون سیّال» نیز تجربه زمانی خواننده را تبیین کرده و نقش فعال او را در تحقق زمان روایی نشان می‌دهد. تمایز «زمان، دهر و سرمد» چارچوبی برای تحلیل لایه‌های روایت، مضمون و معنای مطلق متن فراهم می‌سازد. در بخش کاربردی، این الگو در تحلیل داستان «گیله‌مرد» بزرگ علوی به کار رفته و کارآمدی آن در نقد ادبی نشان داده می‌شود.

کلیدواژه‌ها

• زمان‌شناسی صدرایی
• زمان روایی
• حرکت جوهری
• آن سیّال
• زمان-دهر-سرمد
• گیله‌مرد
• نظریه ادبی

عنوان مقاله [English]

Sadraean Temporality and the Theory of Narrative Time in Literature: A Philosophical Approach to the Temporal Structure of the Text (A Case Study of “Gīleh-Mard” by Bozorg Alavi)

نویسندگان [English]

• Tohid Teymouri ¹
• Morteza Hoseinzadeh ²

¹ Assistant Professor of English Literature, Department of English Language and Literature, Faculty of Human Sciences, University of Zanan, Zanjan, Iran

² Assistant Professor of Philosophy, University of Zanjan

چکیده [English]

This article proposes a philosophical theory of narrative time in literature grounded in Mullā Ṣadrā’s temporality. While dominant literary theories approach time primarily as a formal structure or a set of narrative techniques, this study offers an ontological account based on key concepts of al-ḥikma al-mutaʿāliyya, including substantial motion, the fluid now, continuous unity and renewal-based multiplicity, and the tripartite distinction of time–dahr–sarmad. From this perspective, narrative time is not an external framework for events but the gradual mode of existence and identity of the text itself, actualized through the reader’s engagement. Narrative time is defined as the measure of the text’s motion, characterized by organic continuity alongside the uniqueness of each moment. The fluid now clarifies the reader’s temporal experience, emphasizing the reader’s role as an active co-producer of narrative time. Moreover, the distinction between time, dahr, and sarmad provides a model for analyzing textual meaning on three levels: narrative progression, thematic depth, and absolute or transcendental significance. These theoretical principles are applied to “Gīleh-Mard,” demonstrating how narrative time emerges through natural, spatial, and psychological movements, how the protagonist’s transformation unfolds through continuous and intrinsic stages, and how rhythm, repetition, and horizons of expectation shape the reader’s experience of the fluid now. The study concludes that Sadraean temporality offers a powerful interdisciplinary framework for literary criticism.

کلیدواژه‌ها [English]

• Sadraean temporality
• narrative time
• substantial motion
• fluid now
• time–dahr–sarmad
• literary theory