نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• توحید تیموری ¹
• مرتضی حسین زاده ²

¹ استادیار ادبیات انگلیسی، گروه زبان و ادبیات انگلیسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران

² استادیار فلسفه، گروه فلسفه، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران.

چکیده

این پژوهش با هدف ارائۀ نظریه‌ای جامع دربارۀ زمان روایی در ادبیات، براساس مبانی زمان‌شناسی ملاصدرا صورت گرفته است. درحالی‌که رویکردهای غالب در نظریۀ ادبی، زمان را به‌مثابۀ چارچوبی صوری یا مجموعه‌ای از تکنیک‌های روایی تحلیل می‌کنند، این مقاله با بهره‌گیری از مفاهیم بنیادین حکمت متعالیه-ازجمله «مقدار حرکت جوهری»، «اکنون سیّال»، «وحدت اتصالی و کثرت تجددی»، «حرکت جوهری»، و تمایز سه‌گانۀ «زمان-دهر-سرمد»- فهمی هستی‌شناختی از زمان روایی ارائه می‌دهد. براساس این رویکرد، زمان روایی نه ظرفی بیرونی که رویدادها در آن قرار گیرند، بلکه خود هویت و وجود تدریجی متن است که در تعامل با خواننده تحقق می‌یابد. مقاله نشان می‌دهد که زمان روایی «مقدار حرکت متن» است و دارای وحدت اتصالی (پیوستگی ارگانیک اجزا) و کثرت تجددی (تفرد هر لحظه) می‌باشد. همچنین، مفهوم «حرکت جوهری» امکان تحلیل عمیق‌تری از دگرگونی شخصیت‌ها را فراهم می‌آورد که فراتر از تمایز سطحی میان شخصیت‌های «ایستا» و «پویا» است و به تحول ذاتی و هویتی شخصیت می‌پردازد. «اکنون سیّال» نیز به فهم تجربۀ زمانی خواننده کمک می‌کند و نشان می‌دهد که خواننده نه‌صرفاً دریافت‌کننده، بلکه سازندۀ زمان روایی است. تمایز سه‌گانۀ «زمان-دهر-سرمد» چارچوبی برای تحلیل لایه‌های معنایی متن ارائه می‌دهد: سطح روایت (زمان)، سطح تم و مضمون (دهر)، و سطح معنای مطلق (سرمد). در بخش کاربردی، این مفاهیم در تحلیل داستان «گیله‌مرد» بزرگ علوی به‌کار گرفته شده و نشان داده می‌شود که چگونه زمان روایی در این اثر ازطریق سه سطح حرکت (طبیعی، مکانی، و ذهنی-روانی) ساخته می‌شود، حرکت جوهری شخصیت اصلی در پنج مرحلۀ تدریجی، پیوسته و ذاتی رخ می‌دهد، و تجربۀ خواننده در «اکنون سیّال» با مدیریت ریتم، تکرار، و افق انتظار شکل می‌گیرد. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که زمان‌شناسی صدرایی می‌تواند ابزارهای تحلیلی قدرتمندی برای نقد ادبی فراهم آورد و پلی میان سنت فلسفی اسلامی و نظریۀ ادبی معاصر بسازد.

کلیدواژه‌ها

• زمان‌شناسی صدرایی
• زمان روایی
• حرکت جوهری
• آن سیّال
• زمان-دهر-سرمد
• گیله‌مرد
• نظریۀ ادبی

عنوان مقاله [English]

Sadraean Temporality and the Theory of Narrative Time in Literature: A Philosophical Approach to the Temporal Structure of the Text (A Case Study of “Gīleh-Mard” by Bozorg Alavi)

نویسندگان [English]

• Tohid Teymouri ¹
• Morteza Hoseinzadeh ²

¹ Assistant Professor of English Literature, Department of English Language and Literature, Faculty of Human Sciences, University of Zanan, Zanjan, Iran

² Assistant Professor of Philosophy, Faculty of Human Sciences, University of Zanan, Zanjan, Iran.

چکیده [English]

This study proposes a philosophical theory of narrative time in literature grounded in Mullā Ṣadrā’s temporality. While dominant literary theories approach time primarily as a formal structure or a set of narrative techniques, this research offers an ontological account based on key concepts of al-ḥikma al-mutaʿāliyya, including substantial motion, the fluid now, continuous unity and renewal-based multiplicity, and the tripartite distinction of time–dahr–sarmad. From this perspective, narrative time is not an external framework for events but the gradual mode of existence and identity of the text itself, actualized through the reader’s engagement. Narrative time is defined as the measure of the text’s motion, characterized by organic continuity alongside the uniqueness of each moment. The fluid now clarifies the reader’s temporal experience, emphasizing the reader’s role as an active co-producer of narrative time. Moreover, the distinction between time, dahr, and sarmad provides a model for analyzing textual meaning on three levels: narrative progression, thematic depth, and absolute or transcendental significance. These theoretical principles are applied to “Gīleh-Mard,” demonstrating how narrative time emerges through natural, spatial, and psychological movements; how the protagonist’s transformation unfolds through continuous and intrinsic stages; and how rhythm, repetition, and horizons of expectation shape the reader’s experience of the fluid now. The study concludes that Sadraean temporality offers a powerful interdisciplinary framework for literary criticism.

کلیدواژه‌ها [English]

• Sadraean temporality
• narrative time
• substantial motion
• fluid now
• time–dahr–sarmad
• literary theory