پژوهش‌های ادبی ـ فلسفی

شماره جاری

درباره نشریه

اهداف و چشم انداز

اعضای هیات تحریریه

اصول اخلاقی انتشار مقاله

بانک ها و نمایه نامه ها

پیوندهای مفید

فرایند پذیرش مقالات

پذیرش مقالات و حق کپی رایت

خوانشی نو از امرِ شبح‌‌وارِ دریدا در غزلیات حافظ

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکترای زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران.

2 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران.

10.22080/lpr.2026.30082.1150

چکیده

این پژوهش با هدف خوانش هانتولوژیک (شبح‌شناختی) غزلیات حافظ بر مبنای نظریۀ ژاک دریدا، با اتکا بر روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد بینارشته‌ای (ادبیات-فلسفه) انجام شده است. روش گردآوری داده‌ها، مطالعۀ کتابخانه‌ای و استخراج هدفمند ابیات شاخص دیوان حافظ (براساس تصحیح انجوی) بوده که با چهارچوب مفهومی هانتولوژی دریدا تطبیق داده شده‌اند. روش تحلیل مبتنی‌بر تفسیر هرمنوتیکی متن با تمرکز بر شناسایی و واکاوی شاخصه‌های زبانی، تصویری و معنایی تجلی‌دهندۀ مؤلفه‌های هانتولوژیک در اشعار برگزیده است. یافته‌ها نشان می‌دهد حافظ با ژرف‌اندیشی شاعرانه، منطق شبح‌وارگی را در کانون شعر خود جای داده است: 1) غیاب معشوق، نه فقدان محض، که حضوری تعلیق‌آلود و اثرگذار (عدم حضور حاضر) است که شرط امکان لذت حضور می‌شود. ۲) مفاهیمی چون عشق و تاریخ، رخدادهای تکرارناپذیر و «نامکرر» هستند که هر بازخوانی، شبحی نو از آن‌ها می‌آفریند. ۳) سوگ هجران، فرایندی بی‌پایان و ناگفتنی است که هم‌زیستی فعال با شبح دیگری را می‌طلبد. 4) مسئولیت اخلاقی در قبال غایبان (مردگان، محرومان، آیندگان) و وفاداری به «ماجرای بی‌پایان» عشق، وجه سیاسی-اخلاقی هانتولوژی حافظ را شکل می‌دهد. این خوانش نه‌تنها گویای جهان‌شمولی اندیشۀ دریداست، بلکه ابعاد پنهان معرفت‌شناختی و اگزیستانسیالیستی شعر حافظ را آشکار می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

A New Reading of the Specter in Derrida in Hafez's Ghazals

نویسندگان [English]

  • Hossein Joudavi 1
  • Mohammad َAli Mahmoodi 2

1 Ph.D. of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran.

2 Professor of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran.

چکیده [English]

This research aims to provide a hauntological reading of Hafez's ghazals based on Jacques Derrida's theory, employing a descriptive-analytical method and an interdisciplinary approach (literature-philosophy). The data collection method involved library research and the targeted extraction of significant verses from the Divan of Hafez (based on the Anjavi edition), which were then analyzed through the conceptual framework of Derridean hauntology. The analytical method relied on hermeneutic textual interpretation, focusing on identifying and examining linguistic, imagistic, and semantic features that manifest hauntological components in the selected poems. The findings indicate that Hafez, with profound poetic insight, placed the logic of spectrality at the core of his poetry: 1) The Beloved's absence is not mere loss, but an influential suspended presence ("present absence") that becomes the condition for the possibility of the pleasure of presence, 2) Concepts like love and history are non-repeatable, "non-iterable" events where each re-reading creates a new specter of them, 3) The mourning of separation is an endless and unspeakable process demanding an active coexistence with the specter of the Other, 4) The ethical responsibility towards the absent (the dead, the deprived, future generations) and fidelity to the "endless event" of love shape the political-ethical aspect of Hafez's hauntology. This reading not only demonstrates the universality of Derrida's thought but also reveals hidden epistemological and existential dimensions in Hafez's poetry.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Derrida
  • Hauntology
  • the Spectral
  • Différance
  • Hafez
مراجع
ابدالی، فرهاد و امیرعلی نجویان (1392)، «خودواسازی تقابل دوگانۀ حافظ/ زاهد در غزلیات حافظ، خوانشی دریدایی»، فصلنامة پژوهش‌‌های ادبی، 10 (41): 30-9.
برتنز، یوهانس ویلم (1396)، نظریۀ ادبی: مقدمات، ترجمۀ فرزان سجودی، تهران: علم.
تلخابی، مهری (1388)، «پساساختارگرایی و عرفان حافظ»، ادبیات عرفانی و اسطوره‌‌شناختی، 14: 66-27.
چوت، سایمون (1400)، مارکس از منظر پساساختارگرایی (لیوتار، دریدا، فوکو، دلوز)، ترجمۀ پژمان برخورداری، تهران: نقد فرهنگ.
حافظ، شمس‌‌الدین محمد (1390)، دیوان، تصحیح ابوالقاسم انجوی شیرازی، چاپ دوم، تهران: بدرقۀ جاویدان، جاویدان.
خبازی کناری، مهدی (1395)، «شبح در مقابل انتولوژی در «اشباح مارکس» دریدا»، شناخت، 74: 96-83.
رویل، نیکلاس (1388)، ژاک دریدا، ترجمۀ پویا ایمانی، تهران: مرکز.
ضیمران، محمد (1399)، نیچه پس از هیدگر، دریدا و دولوز، تهران: هرمس.
غیاثی، ندا و فتانه محمودی (1394)، «ساختارشکنی تفسیرهای دوگانۀ شعر حافظ در نگارۀ سلطان‌‌محمد نقاش»، نقد ادبی، 8 (32): 131-105.
لوسی، نیل (1392)، فرهنگ واژگان دریدا، ترجمۀ مهدی پارسا و دیگران، تهران: رخ‌‌داد نو.
مدرسی، فاطمه (1390)، فرهنگ توصیفی نقد و نظریه‌‌های ادبی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
مکاریک، ایرنا ریما (1398)، دانش‌‌نامۀ نظریه‌‌های ادبی معاصر، ترجمۀ مهران مهاجر، محمد نبوی، چاپ ششم، تهران: آگه.
نوریس، کریستوفر (1380)، شالوده‌‌شکنی، ترجمۀ پیام یزدانجو، تهران: نشر و پژوهش شیرازه.
Bertens, Johannes Willem. (2017). Literary Theory: The Basics (F. Sajjadi, Trans.). Tehran: Elm. (In Persian)
Choat, Simon. (2021). Marx Through Post-Structuralism: Lyotard, Derrida, Foucault, Deleuze (P. Barkhordari, Trans.). Tehran: Naqd-e Farhang. (In Persian)
Davis, C. (2007). Haunted Subjects: Deconstruction, Psychoanalysis and the Return of the Dead. Palgrave Macmillan.
Derrida, J. (1978). Writing and difference (A. Bass, Trans.). University of Chicago Press. (Original work published 1967)
Derrida, J. (1981). Dissemination (B. Johnson, Trans.). University of Chicago Press.
Derrida, J. (1982). Margins of Philosophy (A. Bass, Trans.). University of Chicago Press.
Derrida, J. (1986). Memoires for Paul de Man (C. Lindsay, J. Culler, E. Cadava, & P. Kamuf, Trans.). Columbia University Press.
Derrida, J. (1993). Memoirs of the Blind: The Self-Portrait and Other Ruins. University of Chicago Press.
Derrida, J. (1994). Specters of Marx: The State of the Debt, the Work of Mourning, and the New International (P. Kamuf, Trans.). Routledge.
Derrida, J. (1995). The Gift of Death (D. Wills, Trans.). University of Chicago Press.
Derrida, J. (1999). Adieu to Emmanuel Levinas (P.-A. Brault & M. Naas, Trans.). Stanford University Press.
Derrida, J. (2001). The Work of Mourning (P.-A. Brault & M. Naas, Eds. & Trans.). University of Chicago Press.
Ebdali, Farhad, & Nojoumiyan, Amir Ali. (2013). "The Self-Constructed Confrontation of the Hafez/Zahid Binary in Hafez's Ghazals: A Derridean Reading." Literary Research, 10(41), 9-30. (In Persian)
Ghiyasi, Neda, & Mahmoudi, Fattaneh. (2015). "Deconstructing Dualistic Interpretations of Hafez's Poetry in the Painting of Sultan-Mohammad Naghash." Literary Criticism, 8(32), 105-131. (In Persian)
Hafez, Shams-al-din Mohammad. (2011). Divan (A. A. Anjavi Shirazi, Ed., 2nd ed.). Tehran: Badraghe Javidan, Javidan. (In Persian)
Hawthorn, J. (1998). A Concise Glossary of Contemporary Literary Terms (3rd ed.). Arnold; Oxford University Press.
Khabbazi Kenari, Mehdi. (2016). "Specter versus Ontology in Derrida's 'Specters of Marx'." Shenakht, 74, 83-96. (In Persian)
Lucy, Niall. (2013). A Derrida Dictionary (M. Parsa et al., Trans.). Tehran: Rokhdad-e No. (In Persian)
Madarresi, Fatemeh. (2011). A Descriptive Dictionary of Literary Criticism and Theories. Tehran: The Institute for Humanities and Cultural Studies. (In Persian)
Makarik, Irena Rima. (2019). Encyclopedia of Contemporary Literary Theory (M. Mohajer & M. Nabavi, Trans., 6th ed.). Tehran: Agah. (In Persian)
Norris, Christopher. (2001). Deconstruction: Theory and Practice (P. Yazdanjoo, Trans.). Tehran: Nashr
 
va Pazhuhesh-e Shirazeh. (In Persian)
Royle, Nicholas. (2009). Jacques Derrida (P. Imani, Trans.). Tehran: Markaz. (In Persian)
Talkhabi, Mehri. (2009). "Post-Structuralism and the Mysticism of Hafez." Mystical and Mythological Literature, 14, 27-66. (In Persian)
Zeimaran, Mohammad. (2020). Nietzsche After Heidegger, Derrida and Deleuze. Tehran: Hermes. (In Persian).
 
پژوهش‌های ادبی ـ فلسفی
دوره 4، شماره 1 - شماره پیاپی 7
اردیبهشت 1405
صفحه 191-210
فایل ها
هم رسانی
ارجاع به این مقاله
آمار