نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• حبیب‌الله عباسی ¹
• شیرین روشنی ²

¹ گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی

² دانشگاه خوارزمی

چکیده

جستار حاضر با بهره‌جویی از روش توصیفی-تحلیلی، به واکاوی و مقایسۀ مفهوم خنده و فکاهت در اندیشۀ دو متفکر برجستۀ جهان اسلام، ابوحیان توحیدی و امام محمد غزالی، می‌پردازد و تفاوت‌های بنیادین رویکردهای آنان را در زمینه‌های فلسفی، دینی و فرهنگی نشان می‌دهد. توحیدی، نماینده گفتمان معتزلی و فیلسوف-ادیب، خنده و طنز را بخشی جدایی‌ناپذیر از تجربه انسانی و ابزار دفاعی برای مقابله با دشواری‌ها و محدودیت‌های زندگی می‌دانست. او با تأثیر از جاحظ، فکاهت را وسیله‌ای برای نقد اجتماعی، بیان بدبینی فلسفی و تعالی روح می‌شمرد و خنده را پلی میان حیرت، تعجب و تعامل اجتماعی می‌دانست که امکان تجربه آرامش و نشاط فکری را فراهم می‌آورد. در مقابل، غزالی، فقیه و متکلم اشعری، در دوره‌ای که جهان اسلام دچار افول فرهنگی و اخلاقی بود، خنده، مزاح و فکاهت را محدود و به‌شدت کنترل‌شده می‌دید. او خنده را تنها در قالب تبسم اخلاقی و بدون صدا مجاز می‌شمرد و هرگونه شوخ‌طبعی یا تمسخر را آفت اخلاق و پرهیزکاری می‌دانست. نتیجۀ مقایسه نشان می‌دهد که گفتمان معتزلی، خنده را نمادی از آزادی، نقد اجتماعی و تجربه زیسته می‌بیند، در حالی که گفتمان اشعری، خنده را وسیله‌ای برای رعایت اخلاق، کنترل جامعه و تقویت دینداری می‌شمرد. این مطالعه بر اهمیت شرایط تاریخی، فرهنگی و فلسفی در شکل‌گیری نگرش متفکران اسلامی نسبت به خنده و فکاهت تأکید می‌کند و نشان می‌دهد که رویکردهای متفاوت به خنده، بازتاب‌دهنده تفاوت بنیادین میان فلسفه عقل‌گرا و فقه نقل‌محور در جهان اسلام است.

کلیدواژه‌ها

• فکاهت
• گفتمان معتزلی
• گفتمان اشعری
• ابوحیان توحیدی
• امام محمد غزالی

عنوان مقاله [English]

An Exploration of the Concept of Humor & Laughter in the Monotheistic Intellectual Sphere of Mu'tazilites and Al-Ghazālī and the Ash'arite

نویسندگان [English]

• Habibollah Abbasi ¹
• Shirin Roshani ²

¹ Department of Persian Language & Literature, Kharazmi University

² Kharazmi University

چکیده [English]

This study, through a descriptive-analytical approach, explored and compared the concept of laughter and humor in the thought of two influential Muslim intellectuals, Abu Hayyan al-Tawhidi and Imam Muhammad al-Ghazali. It highlighted the fundamental differences in their philosophical, theological, and cultural perspectives. Al-Tawhidi, associated with the Mu‘tazilite tradition and known as a philosopher and man of letters, viewed laughter and wit as integral to human experience and as a defensive strategy against life’s hardships and constraints. Influenced by al-Jahiz, he regarded humor as a medium for social criticism, a reflection of philosophical skepticism, and a means of spiritual refinement. For him, laughter bridged wonder, astonishment, and social interaction, offering intellectual pleasure and inner balance. In contrast, al-Ghazali, a Shafi‘i jurist and Ash‘arite theologian living in a period of cultural and moral decline, treated laughter, jest, and humor as severely limited and in need of strict regulation. He permitted only modest, ethical smiling and condemned excessive joking or ridicule as threats to morality and piety.
The comparison demonstrated that Mu‘tazilite discourse interprets laughter as an expression of freedom, social critique, and lived human experience, whereas Ash‘arite discourse frames it as an instrument for preserving ethics, disciplining society, and strengthening religiosity. The study underscored the decisive role of historical, cultural, and intellectual contexts in shaping Islamic attitudes toward laughter and humor, revealing how divergent views reflect the deeper divide between rationalist philosophy and jurisprudential-theological thought in the Islamic tradition.
The comparison demonstrates that Mu‘tazilite discourse interprets laughter as an expression of freedom, social critique, and lived human experience, whereas Ash‘arite discourse frames it as an instrument for preserving ethics, disciplining society, and strengthening religiosity. The study underscores the decisive role of historical, cultural, and intellectual contexts in shaping Islamic attitudes toward laughter and humor, revealing how divergent views reflect the deeper divide between rationalist philosophy and jurisprudential-theological thought in the Islamic tradition.

کلیدواژه‌ها [English]

• Humor
• Mu‘tazilite discourse
• Ash‘arite discourse
• Abu Hayyan al-Tawhidi
• Imam Muhammad al-Ghazali