پژوهش‌های ادبی ـ فلسفی

شماره جاری

درباره نشریه

اهداف و چشم انداز

اعضای هیات تحریریه

اصول اخلاقی انتشار مقاله

بانک ها و نمایه نامه ها

پیوندهای مفید

فرایند پذیرش مقالات

پذیرش مقالات و حق کپی رایت

بررسی بازتاب نظریه‌های اخلاقی در حکایت‌های باب اول گلستان سعدی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دکترای فلسفه اخلاق، دانشگاه قم، قم، ایران.

10.22080/lpr.2025.29941.1140

چکیده

گلستان سعدی یکی از برجسته‌ترین متون ادبی و اخلاقی زبان فارسی است. هدف این مقاله بررسی بازتاب نظریه‌های اخلاق هنجاری مندرج در حکایات باب اول گلستان سعدی است. برخلاف پژوهش‌های پیشین که عمدتاً به تعالیم اخلاقی و فضایل فردی در آثار سعدی پرداخته‌اند، این مطالعه می‌کوشد با نگاه فلسفی، پیوند میان ادبیات و فلسفه اخلاق را نشان دهد و دریابد که سعدی در پس توصیه‌ها و اندرزهای اخلاقی خود به کدام نظریۀ اخلاقی نزدیک‌تر است. این تحقیق از لحاظ ماهیت، کاربردی است و از روش‌های کمّی و کیفی برای گردآوری و تحلیل محتوا و طبقه‌بندی حکایات بهره گرفته است. ابتدا تمامی 41 حکایت باب اول گلستان با معیارهای اخلاق فضیلت، پیامدگرایی و وظیفه‌گرایی بررسی و در جدولی دسته‌بندی شدند. سپس حکایاتی که مستقیماً به تعارض بین نظریه‌های اخلاقی یا همپوشانی آن‌ها می‌پرداختند، به‌صورت تفصیلی تحلیل شدند تا مبنای ارزشی و فلسفی اعمال شخصیت‌ها مشخص گردد. پرسش‌های راهنما برای هر نظریۀ اخلاقی، معیارهای تحلیل و استدلال در خصوص پیامد، وظیفه و فضیلت حکایت‌ها را تعیین کرد. نتایج نشان می‌دهد که در باب اول گلستان، حکایات عمدتاً به دو دستۀ اصلی پیامدگرایی (24 حکایت) و اخلاق فضیلت (18 حکایت) تعلق دارند، 6 حکایت بر وظیفه‌گرایی تأکید داشته و 7 حکایت نیز ترکیبی از چند نظریۀ اخلاقی را نشان می‌دهند. تحلیل حکایات منتخب که به تعارض یا همپوشانی این نظریه‌ها می‌پردازند بیانگر این مسئله است که سعدی عمدتاً در موقعیت‌های اجتماعی و حکومتی به پیامد عمل اهمیت می‌دهد، اما در زمینۀ فضایل فردی و تربیت اخلاقی، اخلاق فضیلت را بر پیامدگرایی ترجیح می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Reflection of Ethical Theories in the Stories of the First Chapter of Saadi’s Gulistan

نویسنده [English]

  • Abolfazl Tavakoli Shandiz

PhD in Moral Philosophy, Qom University, Qom, Iran.

چکیده [English]

Saadi’s Gulistan is one of the most prominent literary and ethical texts of the Persian language. The aim of this paper is to examine the reflection of normative ethical theories embedded in the tales of the first chapter of the Gulistan. Unlike previous studies that have primarily focused on moral teachings and individual virtues in Saadi’s works, this study adopts a philosophical perspective to highlight the intersection between literature and moral philosophy, seeking to determine which ethical theory Saadi’s moral advice most closely aligns with. This research is applied in nature and employs both quantitative and qualitative methods for content analysis and classification of the tales. All 41 tales of the chapter were first analyzed according to the frameworks of virtue ethics, consequentialism, and deontology, and were categorized in a comparative table. Subsequently, tales directly related to conflicts between ethical theories were analyzed in detail to identify the value-based and philosophical foundations of the characters’ actions. Guiding questions for each theory provided the criteria for analysis and reasoning regarding consequences, duties, and virtues. The findings indicate that these tales are primarily divided between consequentialism (24 tales) and virtue ethics (18 tales), while 6 tales emphasize deontological reasoning and 7 reflect a combination of ethical theories. The analysis of selected tales in terms of the conflicts and overlaps of moral theories demonstrates that Saadi, in social and political contexts, mainly tends to emphasize the consequences of actions, whereas in matters of personal virtue and moral cultivation, he privileges virtue ethics over consequentialism.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Saadi’s Gulistan
  • ethical theory
  • virtue ethics
  • consequentialism
  • deontology
مراجع
ابراهیمی دینانی، غلامحسین (1392)، «حکمت نظری و حکمت عملی در آثار سعدی»، سعدی‌شناسی، ش 16، صص 24-32.
ارسطو (1385)، اخلاق نیکوماخوس، ترجمۀ محمدحسن لطفی، چ2، تهران: طرح نو.
افلاطون (1380)، دورۀ آثار افلاطون، ترجمۀ محمدحسن لطفی، ج2، چ3، تهران: خوارزمی.
براون، ادوارد (1358)، تاریخ ادبی ایران، ترجمۀ علی اصغر حکمت و علی پاشا صالح، تهران: امیرکبیر.
خالصی، محمدرضا (1392)، «بررسی تطبیقی اخلاق از دیدگاه کانت و سعدی»، سعدی‌شناسی، ش16، صص 84-110.
خزاعی، زهرا (1389)، اخلاق فضیلت، چ1، تهران: انتشارات حکمت.
ذبیح‌نیا عمران، آسیه (1403)، «تحلیل آثار سعدی بر اساس نظریۀ اخلاق غمخواری»، پژوهش‌های بین‌رشته‌ای ادبی، دورۀ 6، ش11، صص163-194.
سعدی، مصلح‌الدین (1385)، گلستان، تصحیح محمدعلی فروغی، چ1، تهران: هرمس.
شیمیزو، نائومی (1390)، معیارهای اخلاقی در دیدگاه سعدی، چ1، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
فرانکنا، ویلیام (1376)، فلسفۀ اخلاق، ترجمۀ هادی صادقی، چ1، قم: انتشارات طه.
کیانپور، شجاع، صباغی، علی و رحیمی امین. (1398)، «بررسی مفهوم رضایت از زندگی در گلستان سعدی»، نثرپژوهی ادب فارسی، دورۀ 22، ش46، صص 109-132.
گادامر، هانس گئورگ (۱۳۸۳)، حقیقت و روش، ترجمۀ محمدسعید حنایی‌کاشانی، چاپ 2، تهران: نشر هرمس.
گنسلر، هری جی (1387)، درآمدی جدید به فلسفه اخلاق، ترجمۀ حمیده بحرینی، ویراستۀ مصطفی ملکیان، تهران: نشر آسمان خیال.
ماسه، هنری (1364)، تحقیق دربارۀ سعدی، ترجمۀ محمدحسن مهدوی اردبیلی و غلامحسین یوسفی، تهران: انتشارات توس.
مسجدی، حسین، موسوی جرکانی، سیدحامد، توکلی مقدم، صفیه (1392)، «فرایند اخلاقی‌شدن جامعه از نگاه سعدی»، پژوهشنامۀ ادبیات تعلیمی، صص219-243.
مک‌اینتایر، السدیر (1390)، در پی فضیلت، ترجمۀ حمید شهریاری و محمدعلی شمالی، چ1، تهران: سمت.
یوسفی، غلامحسین (1388)، چشمۀ روشن: دیداری با شاعران، چ12، تهران: انتشارات علمی
Anscombe, G. E. M. (1958). "Modern Moral Philosophy", Philosophy, 33(124), 1-19.
Aristotle. (2006). Nicomachean Ethics (M. H. Lotfi, Trans., 2nd ed.). Tehran: Tarh-e No. [In Persian]
Brown, E. (1979). Tarikh-e Adabi-ye Iran (A. A. Hekmat & A. Pasha Saleh, Trans.). Tehran: Amir Kabir. [In Persian]
Ebrahimi Dinani, G. (2013). Hekmat-e nazari va hekmat-e amali dar asar-e Sa’di. Sa’di-shenasi, 16, 24–32. [In Persian]
Fieser, James (Ed.). (2000). Metaethics, Normative Ethics, and Applied Ethics: Historical and Contemporary Readings. Wadsworth/Thomson Learning.
Frankena, W. (1997). Falsafe-ye akhlaq (H. Sadeghi, Trans., Ch. 1). Qom: Entesharat-e Taha. [In Persian]
Gadamer, H.-G. (2004). Truth and Method. 2nd rev. ed., Translated by Joel Weinsheimer and Donald G. Marshall. London: Continuum.
Gensler, H. J. (2008). Daramadi-ye jadid be falsafe-ye akhlaq (H. Bahrini, Trans.; M. Malekian, Ed.). Tehran: Nashr-e Aseman-e Khial. [In Persian]
Khalasi, M. R. (2013). Barrasi-ye tatabiqi-ye akhlaq az didgah-e Kant va Sa’di. Sa’di-shenasi, 16, 84–110. [In Persian]
Khaza’i, Z. (2010). Akhlaq-e fazilat (Ch. 1). Tehran: Entesharat-e Hekmat. [In Persian]
Kianpour, S., Sabbaghi, A., & Rahimi Amin. (2019). Barrasi-ye mafhum-e rezayat az zendegi dar Golestan-e Sa’di. Nasr-pajouhi-ye Adab-e Farsi, 22(46), 109–132. [In Persian]
MacIntyre, A. (2011). Dar pay-e fazilat (H. Shahriari & M. A. Shomali, Trans., Ch. 1). Tehran: Samt. [In Persian]
Masjedi, H., Mousavi Jerkani, S. H., & Tavakoli Moghadam, S. (2013). Farayand-e akhlaqi-shodan-e jame’e az negah-e Sa’di. Pajuheshname-ye Adabiat-e Ta’limi, 219–243. [In Persian]
Masse, H. (1985). Tahqiq darbare-ye Sa’di (M. H. Mahdavi Ardabili & G. Yousefi, Trans.). Tehran: Entesharat-e Toos. [In Persian]
Plato. (2001). Dore-ye Asar-e Plato (M. H. Lotfi, Trans., Vol. 2, Ch. 3). Tehran: Kharazmi. [In Persian]
Rachels, James & Rachels, Stuart (2019). The Elements of Moral Philosophy (9th ed.). McGraw-Hill.
Sa’di, M. D. (2006). Golestan (M. A. Foroughi, Ed., Ch. 1). Tehran: Hermes. [In Persian]
Shimizu, N. (2011). Me’yar-ha-ye akhlaqi dar didgah-e Sa’di (Ch. 1). Tehran: Entesharat-e Elmi Farhangi. [In Persian]
Yousefi, G. (2009). Cheshmeh-ye Roshan: Didari ba sha’aran (Ch. 12). Tehran: Entesharat-e Elmi. [In Persian]
Zabihnia Imran, A. (2024). Tahil-e asar-e Sa’di bar asas-e nazariye-ye akhlaq-e ghamkhvari. Pajuhesh-ha-ye Bein-reshte’i-ye Adabi, 6(11), 163–194. [In Persian].
پژوهش‌های ادبی ـ فلسفی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 07 اسفند 1404
فایل ها
هم رسانی
ارجاع به این مقاله
آمار